A natureza humana, a esencia humana... ou o sedimento humano? Esta metáfora xeolóxica alude ó proceso histórico de constitución do ser humano. Numerosas capas que se superpoñen, que se entrelazan, outras que se integran... A compoñente biolóxica pon a materia prima, pero as sucesivas transformacións culturais e sociais tallan, moldean ou esculpen en último termo as súas propiedades básicas. O ser humano constituíuse na relación cos seus semellantes. É un ser social. A dimensión biolóxica pasa a un segundo nivel.

Na evolución do ser humano podemos distinguir unhas correntes ou tendencias básicas, profundas, subxacentes, e que serían:
1.Unha compoñente emocional versus outra racional. A compoñente emocional domina nas sociedades primitivas e vai cedendo o seu espazo á compoñente racional nas sociedades avanzadas. Reflicte tamén a relación existente entre relixión e ciencia.
2.A evolución dende a sociedade ó individuo. Nas sociedades primitivas primaba o valor da cohesión social (o individuo podía ser sacrificado en ben da sociedade). As sociedades modernas destacan o valor do individuo ó que lle outorgan un conxunto de dereitos fundamentais (aínda que en situacións excepcionais tamén pode ser sacrificado no nome da sociedade).

As tendencias de fondo son como a corrente do río da humanidade. O río avanza polo terreo que definen as condicións de existencia, os accidentes xeográficos: alta montaña, rápidos encaixoados, amplios vales, chairas infindas. Na xuventude social (e tamén individual) domina en boa parte a emotividade humana, e consolídase a través dos mitos, dos ritos, dos costumes e as tradicións (maxia, relixión...). A madurez ten por sustento principal a racionalidade humana (ciencia, argumentación lóxica e empírica...).

A compoñente emocional vai perdendo peso dende unha perspectiva histórica. Pero segue viva, e aínda que se deixa adormecer baixo a tenue capa de polvo que vai pousando manseniñamente o silencioso reloxo do tempo, tamén é verdade que se sobresalta coma nun pesadelo cando sopra o frío vento das incertidumes, da ameaza á seguridade existencial, aínda que esta traia tras de si a hipotética promesa dunha mellora das condicións de vida.

A consolidación da racionalidade humana como un valor hexemónico non acontece ata a Idade Contemporánea. Os seus antecedentes atópanse nas primeiras civilizacións pero son os gregos os primeiros en definir ó home como un ser racional e en base a esa premisa deseñaron a forma política de goberno que denominaron democracia. Dende aquela ata hoxe esa forma de goberno foi abrindo e consolidando novos espazos.

O momento culminante a nivel simbólico que marca o paso dende o dominio da emotividade á emerxencia da razón acontece coa revolución francesa de 1789 (fins do século XVIII, hai apenas pouco máis de 200 anos, aínda que nos dous séculos precedentes foron necesarias multitude de transformacións, basicamente a nivel económico e social para que se concretase a revolución política). Dúas novas bandeiras ondean no espazo conquistado: a razón e o individuo. Xunto con elas van pervivir as vellas estruturas, representadas nos costumes e tradicións.

As sociedades actuais buscan a súa lexitimación nos fundamentos racionais. Xa Weber establecera que a razón fundamenta unha orde social denominada dereito. Os sistemas políticos aceptan esa orde baixo a forma de democracia. A democracia susténtase no principio da igualdade de dereitos dos cidadáns (individuos), e na súa capacidade para o diálogo, para resolver coa palabra e non coas armas as súas diferenzas. Nestas condicións emerxen novos valores: a democracia, a liberdade, a igualdade social, o pluralismo, o respecto ás diferenzas, etc.

Pero a batalla continúa.

Xose.

chuzame

Cales ou cantas son as casas de Guillade, nas que ningún dos seus membros emigrou nalgún momento da súa vida a Lisboa? Seguramente moi poucas, por non dicir case nengunha… De feito podemos incluso afirmar, que os múltiples lazos que nos unen coa capital portuguesa son un dos principais símbolos de identidade da nosa parroquia.

Resulta practicamente tan interesante como complexo pór unha data ao comezo deste intercambio cultural; e non falamos de “intercambio” por casualidade, xa que cando alguén emigra ou inmigra, o trasvase cultural é inevitabel: palabras que se adoptan como propias, costumes, receitas gastronómicas… por non falar das amizades e familias mixtas que acaban xurdindo…

Mais como íamos dicindo, non resulta doado esclarecer en que momento da Historia as vidas e camiños dos guilladenses escomezaron a virar alén Miño, ao igual que a de moitos outros paisanos de aldeas, parroquias e concellos veciños: Batalláns, Uma, Covelo, Pazos de Borbén, A Cañiza, etc.

Se ben parece que a mediados do século XIV, xa se teñen datos da existencia dalgunha pequena colonia galega residente de xeito estábel no Porto e Lisboa adicadas ao fornecemento e comercio de peixe salgado. Este tipo de relacións sociais e económicas en torno ao comercio marítimo, fóron afianzándose co tempo, pese aos abundantes atrancos atopados no camiño, como os enfrontamentos bélicos entre as coroas española e portuguesa. De feito, guerras como a de mediados do século XVII (Guerra da Restauración), incidíron notablemente tanto nas relacións como no número de galegos que traballaban ao longo da costa portuguesa.

Hai que agardar ao fin doutra guerra (a da Sucesión Española) nos albores do século XVIII, para que o fluxo migratorio dende o sur de Galiza principie a coller forma e pulo, trocando os destinos habituais naquel tempo da migración galega: Andalucía e Castilla -lembremos os versos de Rosalía: <<…castellanos de Castilla, tratáde ben aos galegos…>>- polo país veciño, se ben xa hai datos da presenza dos nosos paisanos na primeira metade do século XVII en Lisboa.

Coa chegada pois do século XVIII prodúcese un duplo fluxo migratorio: por unha parte nas rexións norteñas portuguesas do Miño e Tras-os-Montes, un importante continxente de man de obra masculina desprázase a Brasil co descubremento do ouro e diamantes nesta parte do Continente. Esta situación provoca que en ditas rexións se forme “un baleiro” de individuos en idade laboral que xunto ao importante proceso de transformación agraria levado a cabo nesas zonas nestes intres, caracterizado por un profundo cambio da orografía e a paisaxe.

É o tempo no que miles de hectáreas de terreos hermos ou adicados a diversos tipos de cultivo (centeo, millo...) pasan a adicarse ao cultivo de viño verde, polo que é preciso abundante man de obra que chega dende Galiza, especialmente de concellos como: A Cañiza, Melón ou Fornelos de Montes, pero xa non tan só para traballar no agro ou na viticultura, senon tamén como pedreiros ou simples criados.

De igual xeito, en paralelo a estes traballos e tarefas, o comercio de peixe levado a Portugal por galegos non deixa de medrar, especialmente o peixe curado ou salgado, destacando o seu volume de negocio e presenza nas vilas e cidades como Porto, Vila do Conde, Póvoa do Varzim...

Ímos chegando así a finais do século XVIII, un tempo no que o número de galegos residentes (permanentes e estacionais), sitúase por enriba dos 50.000, se ben é certo que esta cifra redúcese en torno aos 20.000 no inicio do século XIX por mor da chamada “Guerra das Laranxas”. Nembargantes, pese aos abundantes conflitos que asolaron a primeira metade dese século a un lado e a outro do Miño: Guerra contra os franceses, luitas entre liberais e realistas, etc... os fluxos migratorios ao “país veciño”, non tardan en recuperarse.

Neste tempo as tarefas ás que se adican os galegos comezan a diversificarse, pasando a adquirir relevancia os traballos levados a cabo nos entornos urbanos, en contraposición aos mencionados anteriormente vencellados co comercio de peixe, o agro ou a canteiría. É así como xurden ás figuras dos “augadores”, “carboeiros” ou os “moços de fretes”, traballos duros e pouco prestixiosos que víronse obrigados a realizar os nosos antergos en cidades como Porto e Lisboa primordialmente.

Pero pouco a pouco “o conto” empeza a cambiar, xa que co tempo aqueles homes e mulleres condeados a realizar os peores traballos, grazas a importantes sacrificios, e unha forte capacidade de aforro pasan a ser emprendedores destacados no sector servizos, mellorando deste xeito o seu estatus e consideración social. Así pois, a medida que moitas “carboerías” ían desaparecendo ao mesmo ritmo que o facían as vellas caldeiras de calefacción a quén suministraban carbón, moitos destes locais pasan a transformarse en tendas de ultramarinos, comercios, adegas distribuidoras de viño a granel, casas de pasto, tabernas,etc.

De igual xeito, tanto á xente de Guillade como os seus veciños, empezan a atopar o seu nicho laboral especializándose en traballos e áreas concretas: os guilladenses na hostelería, os de Santiago de Oliveira na construción, mentres que por exemplo os de Pazos de Borbén comezan a destacar como cociñeiros.

Dentro deste contexto de relativa prosperidade e bonanza económica, a colonia galega coa chegada do século XX pode empezar a permitirse pequenos luxos e praceres inimaxinábels tempos atrás... Así en 1907 na rúa Ribeira Nova xurdiría a semente do que co tempo pasaría a chamarse a “Xuventude de Galiza”, que un ano máis tarde instálase na rúa de Rosa, onde permañeceu como centro de reunións e xuntanzas ata o 1912, ano no que se traslada á rúa da Madalena ata que finalmente en 1988 gracias a unha doación do empresario de Caritel (Pontevedra) Manuel Boullosa a “Xuventude” pasa a ocupar o palacete da rúa Julio Andrade.

Nembargantes, moitos dos nosos paisanos xa non chegaron a disfrutar das actividades e actos celebrados en dito palacete, xa que a mediados da década dos 70, nos convulsos anos da caída do Salazarismo, máis da metade da colonia galega asentada en Portugal (en torno a 30.000 persoas naquel intre) abandoan o país para voltar definitivamente á Terra.

Hoxe en día o panorama e a situación política e social é ben diferente, a migración galega a Portugal caracterízase pola súa alta cualificación e por ser cuantitativamente menor que noutrora, sendo agora “os nosos veciños do sur” os que se ven na obriga de desprazarse á Galiza a traballar en sectores duros como a construción, se ben é certo que gracias as novas vías de comunicación unha inmensa cantidade de persoas desprázanse diariamente ao longo do Eixo Atlántico para ir traballar a un e outro lado do Miño, en multitude de diferentes sectores e variadas actividades: médicos, estudantes, comerciantes... voltando de novo ao remate da xornada ás súas casas.

Os tempos cambian, a vida da moitas voltas, onte fomos nós, agora son eles... a emigración non é algo novo... sempre existíu; cambian os destinos, as rutas, as formas de emprender as odiseas persoais de cada un dos individuos que se mira na obriga da afastarse da súa terra e familia: antes cruzábase o Miño nunha barca de remos, logo apareceu o trasbordador, agora hai unha ponte... e que sorte tivemos por estar a unha dúcea de metros doutro lado e non a unha dúcea de kilómetros, e de non ter que pasar en pateras!! Lembranos ísto a algo?

chuzame

Nesta sección imos facer un traballo de reconstrución histórica da Via Alterea romana dende Ponteareas ata a Franqueira.

É unha proposta da irmandade gastronómica.

Este traballo podedes atopalo nun wiki deseñado a tal efecto.

chuzame