Unha velha atrís de Mourigade, empapada em poción máxica, esganhitábase insultando ó barrio d’enfrente, sobre tudo ó personal femenino:

VACAS!! SODES TODAS UNHAS VACAS!!

De ves en cando algunha provocaba á vella, tornando a incendiar os seus ardores rectóricos.

Recordo que unha das argumentacións esgrimidas pola oradora discursante era:

PORCAS, QUÉ CAGADES DENTRO DA CASA!!

Esta acusación chocoume, a anciana senhora aínda non tinha asimilado ben a modernidade dos cuartos de banho; para ela facer as necesidades portas a dentro seguía representando unha verdadeira indecencia.

.

.

Esta anécdota, elaborada por Antonio do Pazo, forma parte dunha extensa colección rescatada das lembranzas da súa nenez, na que volven coller vida os personaxes daquel tempo. Estas pequenas historias podedes atopalas todas xuntas na primeira sección deste blog, titulada PAGES, no apartado MONUMENTA HISTÓRICA (VIA ALTEREA)

O sábado, día 10 de xaneiro, visitamos a necrópole megalítica da Chan de Campo de Mouro. Nunha chan situada a 450 metros de altura, entre as parroquias de Mouricasdos e Guillade atópase un conxunto de mámoas espalladas nunha superficie relativamente pequena. As mámoas son construcións de pedra, edificadas en pequenos montículos sobre o nivel do terreo, e onde tiñan lugar enterramentos funerarios.

Hoxe en día só se localizan estes pequenos montículos, coas pedras pequenas que servían de sustentación á edificación, pero as pedras que formaban a mámoa xa foron retiradas ao longo do tempo polos habitantes do lugar, para darlle outros usos. Tamén houbo épocas (principalmente no século XVI) nas que sistematicamente foron violadas estas mámoas, realizando excavacións no lugar onde se levantaban, co obxecto de procurar presuntos tesouros que realmente non existían. Como moito atopouse algunha ferramenta da época ou algún pequeno obxecto xa moi deteriorado, pois a acidez do terreo non permitiu a súa conservación, e moito menos a dos restos orgánicos das persoas alí enterradas.

Xuntámonos ao menos unhas 50 persoas, con nenos e nenas incluídos. Esta foi a primeira gran excursión de Darío, que acaba de cumprir 4 meses, sempre ben arroupado e alimentado por súa nai.

Fixemos un percorrido circular duns 4 Km. Saímos de Campo de Mouro, subimos ata a Chan, onde vimos unha das mámoas máis visibles, xusto no linde coa parroquia de Guillade. O noso guía Rafa foi quen nos deu todas as explicacións pertinentes xusto dentro do cono de violación da mámoa, moi evidente.

Alí tamén nos contou que o nome de Campo de Mouro procede posiblemente do feito de atopárense aquí un importante conxunto de edificacións megalíticas. O carácter non cristiano destas construcións convertíaas en cousas de mouros, e de aí o nome.

Pasando ao monte de Guillade podíanse discernir algunhas mámoas máis. Despois regresamos ata o Coto dos Santos, onde existiu a capela de Santo Tomé, hoxe desaparecida. Este punto marca xusto o linde entre Guillade, Mouriscados e Cumiar.

Dende alí baixamos á zona da Chan pertencente a Mouriscados, onde Santi, representante da comunidade de montes de Mouriscados tamén nos deu unha pequena charla sobre o modelo de sustentabilidade para o monte que pretenden levar adiante.

Neste momento teñen unha explotación apícola e proximamente teñen previsto introducir porco celta, vaca cachena e cabalos.

Ao final colleunos a lúa

Podedes ver unha presentación completa das imaxes da excursión aquí mesmo

“Dunha lectura entreliñas do Catastro pódese entrever as miserias e humillacións ás que estaban sometidas as xentes da nosa aldea, que como ás do resto do País, sufrían unha serie de impostos e cargas abusivas e inxustas a pagar ó Señorío, Igrexa e Rei, sen que deles recibiran ningún servizo ou axuda. Un ano de mala colleita non significaba unha diminución dos mesmos, e pola contra traía fame, miseria e enfermidade a persoas, que como se pode comprobar observando os apelidos da Táboa 2 (paxinas 40, 41 e 42), son os nosos devanceiros. Mais a pesares de tódalas dificultades foron quen de traballar a Terra, conservar a nosa Lingua e transmitir a nosa Cultura; a eles vai adicado este pequeno traballo, esquecelos e as circunstancias que lles obrigaron a vivir sería a mais infame das covardías, a renuncia a entender o presente, e o abandono da loita por un futuro mellor”.

Co anterior paŕagrafo conclúe o excelente traballo do noso amigo Xosé Manuel David, coñecido pola xente de Guillade como Nelos. Grazas a el dispomos dunha fonte extraordinaria de información para coñecer máis de cerca aspectos relevantes da historia recente de Guillade, de como vivía a súa xente hai apenas 250 anos, que non son máis que unhas poucas xeracións. Podemos atopar aquí nomes e apelidos moi presentes no momento actual, que pertencían a persoas que loitaron pola súa supervivencia e que fixeron posible a nosa.

Publicamos deste xeito a tradución e unha detallada análise do libro “Respuestas Generales“, un dos cinco libros que compoñen os documentos do Catastro que o Marqués de Ensenada, a mediados do século XVIII (sobre 1750), mandou elaborar para cada entidade local de poboación. Este libro recollía as respostas ao Interrogatorio, que era unha relación de 40 preguntas sobre os bens e rendas da poboación. Os restantes libros que formaban o Catastro eran: Libro del Vecindario, Real de Legos, Real de Eclesiásticos e Libro de Estados.

A Freguesía de Guillade No Catastro Do Marques de Ensenada

Tamén o podedes ver directamente na páxina de Scribd

Co nome de Catastro de Ensenada coñécese o rexistro xeral dos bens e rendas de todos os súbditos da Coroa de Castela (do que quedaban excluídos Aragón, Valencia, Navarra e Euskadi) posto en marcha polo Real Decreto de 10 de Outubro de 1749 e cuxo título completo é: Averiguación para la Real Única Contribución de la Corona de Castilla. Constitúe a máis antiga e exhaustiva enquisa dispoñible sobre os pobos da Coroa de Castela, elaborouse a mediados do século XVIII, entre 1750 e 1754.

As razóns polas que se manda facer este inmenso traballo no reinado de Fernando VI de Borbón son, por unha banda, a desesperada situación económica herdada da casa reinante anterior, é dicir, dos Austrias; e por outra, a inxente cantidade de impostos, cargas e tributos que os habitantes da Coroa Castelán tiñan que satisfacer a señores, condes, eclesiásticos, etc., e dos que nada chegaba ás arcas da Facenda Real. Para endereitar tal situación ou, o que é o mesmo, para establecer un único imposto real, a chamada Única Contribución a cada habitante segundo o que tivera, cumpría facer un inventario de rendas e propiedades en todo o territorio.

Podémolo ver tamén en Google Docs (só para invitados)

Ou podémolo descargar en Box.net

Nestes días comeza a época da morte do porco. Este ano ven un pouco antes do habitual por mor das cousas da lúa, pois a tradición aconsella matar o porco en lúa decrecente. Da outra forma existe o perigo de que se estrague a carne, pois o porco non collería ben o sal, e a carne dos chourizos podería fermentar.

Esta fin de semana estivemos na casa da tía María, e invitou a toda a familia a tal acontecemento, como ven sendo costume. Eramos sobre catorce.

Unha vez que chega o matador e os seus axudantes, máis ben cedo, a iso das 9 da mañá a máis tardar, e logo de tomar un cafeciño e un groliño de augardente, segundo manda a tradición, póñense todos mans á obra.

O primeiro é sacar ó porco da corte. Tradicionalmente agarrábase entre todos e deitábase enriba dun banco ou carro para clavarlle o coitelo e deixar que morrese desangrado a chiar canto podía. Agora, comeza a usarse unha técnica menos cruel para o animal, e hai un aparello ao que lle chaman pistola que lle dá un golpe seco na fronte e o animal queda inconsciente. Logo prócedese do xeito habitual, clavándolle o coitelo para que se desangre. Este sangue é recollido nun cunco e aproveitado para os chourizos.

Unha vez morto o porco, o primeiro é chamuscarlle os pelos para non atopalos na comida. Aquí emprégase fento seco, que se pon a arder enriba do porco. Hai que vixiar para que o porco non se ase antes de tempo. Este é tamén o momento de quitarlle as uñas, e de paso botarllas aos cans que xa están esperando por elas, aínda que os máis vellos din que non se lles bote pois pódenlle facer mal por estar moi quentes.

Unha vez chamuscado polos dous lados súbese o porco enriba dun banco e prócedese a lavalo, con auga a correr e fregando cuns coitelos, cepillos ou mesmo cachos de pedra. Ten que quedar ben limpo todo el, e especialmente a cabeza, as orellas e a lingua.

Xa lavado ponse o porco no mesmo banco coa barriga cara arriba e o matador prepárao para poder colgalo nunha viga da bodega, deixando aberto un buraco entre os xamóns do porco, por onde se mete unha corda.

Chega o momento de recurrir á forza bruta, e todos os homes botan unha man para coller o porco en peso e colgalo das patas boca abaixo dunha viga.

Con isto o traballo máis duro está rematado e podemos descansar un pouco. De seguido toca quitar as vísceras, comezando polas tripas e seguindo polo resto: boches, corazón, fígado e lingua, que saen nunha peza. Xa co porco sen vísceras, é costume deixalo unhas horas colgado para que arrefezan as carnes, antes de proceder ao despece.

Unha vez retiradas as tripas son as mulleres as que se ocupan delas. Primeiro espelícanas, quitándolles a graxa sobrante. De seguido vanas lavar nun rego de auga. Córtanas primeiro en trozos de dúas cuartas aproximadamente, segundo a longura estimada para os chourizos e chourizas. Logo para lavalas por dentro danlles a volta cunha bimbia. As tripas gordas van servir para facer os chourizos, mentres que as máis finas, do intestino delgado, valen para as chourizas.

Chega a hora de comer, o momento no que se xunta toda a xente arredor da mesa e dá boa conta dun cocido a todo meter, con sopa de entrante (unha boa sopa debe levar unto e touciño vellos), e onde non poden faltar tres compoñentes básicos: fozado, esgaravellado e escorneado (unha maneira de dicir que ten que levar porco, galiña e vacún) ademais das verduras tradicionais (patacas, berzas e feixóns) e regado todo cunhas boas botellas de viño tinto. Para rematar, postre, café e augardente para quen queira.

E agora ven o peor… levantarse da mesa!! Así que hai que darse novos ánimos, e vamos arriba, que aínda queda traballo. Chega o momento de comezar co despece… Comézase pola cabeza… logo sepáranse os costados do porco, que levan os lomos, as costelas, a carne para os chourizos e os touciños. Quedan para o final os xamóns. A carne fresca pícase toda para os chourizos. O resto das pezas van para salgar… de xeito que os xamóns, os lacóns, os touciños, a cabeza (cacheiras e zafeiras), as patas… colócanse na salgadeira (artesa de madeira xa deseñada para tal propósito), e despois de fregalos ben co sal, déixanse repousar alí cubertas arredor duns 15 días, antes de retiralos.

Algunha carne, especialmente os lomos e o solombo son conservadas á parte, en fresco, para comer desa maneira. É costume que un trozo do lomo ou do solombo se ase xa no momento do despece e sirva de almorzo para a xente. Outros trozos serven de agasallo para as persoas que gozan da estima da casa. Hoxe en día, algunhas destas pezas de carne tamén se gardan no conxelador.

Co resto da carne e da graxa do porco faise a zorza. Despois de picadas todas as carnes miudiño, póñense nunha ola e adóbanse con auga, viño, pemento doce e picante, especias…  e déixase algo así como unha semana para que collan o punto, antes de encher con ela os chourizos.

Na liña de miña nai, os bisavós paternos foron Eduardo e Victoria, os bisavós maternos José Gonzalo e Hermosinda. Os meus avós son José e Dorinda.

Os meus padriños son Camilo e Paula. Así que espero ter roscas garantizadas por unha chea de anos!!

PODEDES VER PINCHANDO AQUÍ UNHAS CANTAS FOTOS MIÑAS… só dicir que todo foi ben, pesei 3550 kgr e medín 51 cm. E todos os que me coñecen din que saín ben pero que ben feitiño!! Agora o que máis me gusta é chupar teta ata me fartar!  O que menos que me muden o cueiro e que me bañen,  menos mal que ao final do baño pásoo en grande co secador de aire, pois da un calorciño moi agradable.

PRIMEIRO BANQUETE DE DARÍO

O domingo 14 houbo comilona para celebrar o meu nacemento. Houbo invitados de Marín, Arcade, Uma, Guillade… cousas da familia. Eramos 18 persoas, contándome a min e aos meus curmáns Nicolás e Martín. Ía unha calor que asaba pero comemos debaixo das sombrillas. Bueno, comeron os meus invitados, porque eu paseime media tarde durmindo no meu berce, e chegoume con chupar da teta de mamá. O meu avó é un pouco bruto e trouxo comida para dous reximentos (langostinos, empanadas e máis empanadas, brazos de xitano, tartas…). Miña nai tamén fixo unha paella de mariscos e coello. Houbo lambonadas a rebentar. O viño púxoo Antonio da Rañó, o sumiller do club gastronómico. Ao terminar acabaron todos deitados nas tumbonas pois non podían co bandullo.

Recollemos nesta entrada uns enlaces a uns artigos sobre a Romaría das Pascuíllas á Virxe da Franqueira, publicados en Aula Galicia, por Andrea, unha rapaza da nosa parroquia, do barrio da Rañó, que agora estuda nun instituto en Vigo, e a que felicitamos desde aquí polo seu traballo.

Neste primeiro enlace temos unha reportaxe escrita sobre o día da romaría.

No segundo unha montaxe multimedia, con imaxes, texto e vídeo resumindo a xornada.

Remata esta triloxía cunha reportaxe sobre o Coto da Vella, no monte da Franqueira, onde se atopa unha imaxe en pedra da virxe, con motivo dunha aparición nese lugar.

Hoxe queremos lembrar dúas persoas que xa nos deixaron e que entrelazaron os seus destinos.  José naceu en decembro de 1945 e Manolo en marzo de 1950.  Os dous faleceron aproximadamente coa mesma idade, 57 anos. Demasiado novos.

Ademais da súa condición de curmáns compartiron uns anos das súas vidas na emigración e, xa retornados, noutros traballos de hostalería. Ámbolos dous coincidiron nos barcos de cruceiros polo Caribe, alá polos anos 1980, nunha época na que era fácil traballar alí grazas aos contactos dos que chegaran antes. Tra-la súa volta á terra, traballaron en Baiona, no hostal Rompeolas, durante unhas tempadas. Os últimos anos das súas vidas compartiron unha saúde delicada, consecuencias dos disgustos da vida e os malos consellos do alcohol.

José María Vidal Seoane (José do Ledo) foi fillo de Enrique Vidal Rubianes e Rosa Seoane David. De novo foi un rapaz alto, espigado, tímido. Ben pronto viuse marcado co destino da emigración. E sobre os 16 anos foise para Inglaterra, traballar de cociñeiro na hostalería. Alí botou uns anos. Casou en Guillade e foi coa muller de volta a Inglaterra, onde tivo unha filla, pero co mal fado de que morreu a súa muller no parto. Ese acontecemento condicionou moi pesarosamente a súa vida, e de feito, poderíase dicir que el cargou con ese peso toda a vida.

José con súa nai, Rosa Seoane David, polo ano 1963.

José con Aníbal e Luciano da Quintanilla

José con Manolo e o Chico da Quintanilla

José e súa muller no día da súa voda

José coa súa muller en Inglaterra

A súa vida deixou un ronsel de traballos, en Inglaterra, Barcelona, o Caribe… primeiro como cociñeiro, e tras unha paréntese na construción e como pintor, volveu outra vez de cociñeiro, a súa profesión definitiva: chegou ser xefe da cociña fría nos barcos, e xa de regreso na terra traballou en dous ou tres mesóns de Vigo.

Foi un bo cociñeiro. A súa especialidade era a cociña fría… as ensaladas que perfeccionara nos cruceiros e que levaban mil ingredientes, pero todos ben combinados e ben adornados. Deses pratos que xa se comen só cos ollos. Pero tampouco estaban mal os pratos de sempre: os callos, os riñóns, a lingua de vaca, a fabada ou a pescada no forno ou á romana. Gostaba de lucir os seus pratos e non regateaba cartos nin tempo cando había algunha celebración, ou simplemente os domingos, para presentar na mesa o mellor de si mesmo. Eses días na casa comíase a corpo de rei. Lástima da perda dese saber… desa vida.

Tamén lle gustaban as cousas do campo e era de corazón xeneroso. Cando retornou de andar traballando no mar mercou un chimpín, un dos primeiros de Guillade, e todas as máquinas que se precisaban para o traballo: fresadora, sementadora, motoserra… coa idea de facilitar dese xeito os traballos do campo aos seus pais, con quen vivía. Tamén mercou o primeiro coche para a casa, ao nome do seu sobriño Xosé Manuel, un 127 amarelo que durou unha chea de anos. Era a súa forma de compensar o esforzo e os sufrimentos dos anos que botara fóra da casa.

Pero a vida foi cruel e desalmada con el, unha desagradecida.

Manuel Gil Seoane (Manolo dos Quintos) era seu curmán, fillo de Saladina Seoane David e de José Gil. Tamén casou e tivo tres fillas. Probablemente Manolo e José xa xogaran os dous de nenos polos camiños de Mourigade, e xa compartiran as penurias escolares, argumentos para ir tecendo a súa amizade. Posiblemente a emigración temperá marcou un primeiro momento de ruptura, talvez o máis doloroso, nas súas traxectorias comúns. Sabemos que Manuel emigrou de novo a Alemania, e que un ano, cando viu de volta, chegou cun flamante Mercedes, símbolo do éxito acadado.

Logo compartiron os anos de traballo nos cruceiros, pola zona do Caribe, pero que tamén daban a volta ao mundo, e paraban en centos de lugares, mesmo da costa mediterránea, e en especial da costa grega, de onde eran algúns dos armadores. Barcos coma o Amerikhanis, o Rapsody… quedan na nosa memoria. E miles de aventuras que contaban, dos lugares que visitaban, da dureza do traballo, das mulleres que os perseguían… Manolo traballaba de camareiro, servindo aos turistas, e debido ao seu carácter peculiar e sociable desenvolvía esa profesión con solvencia, chegando incluso a ostentar cargos de responsabilidade.

Nesta foto están José e Manolo e súa muller, entre outros.

José diante dun bufett decorado por el mesmo e os  seus compañeiros

Posando a tripulación do barco, están na foto José, Carlos da Quintanilla e o Mariano taxista.

De regreso na terra, a etapa no hostal Rompeolas de Baiona foi quizais a máis feliz, ou a máis cómoda… facían as tempadas do verán. Cónstame que tiñan a consideración do seu xefe e eran en certa medida os seus confidentes e homes para todo. O xefe viu coa súa familia xantar a Guillade máis dunha vez, como signo de aprezo, e traía angulas e lamprea.

Manolo contaba como seu pai, que estivera traballando en Lisboa cando el era neno, acostumaba mandar paquetes con alimentos ou roupa para a familia. Unha vez alguén lle preguntou ao seu pai que para quen era aquilo, e el contestoulle con graza: “é para os meus canarios”. Por iso, a Manolo daquela quedoulle o sobrenome de “O canario”.

Cando morreu José tocaron as campás da igrexa moito tempo e con máis tristura do común… O Canario fora tocar, pois agora na parroquia apenas hai sacristáns e tocan pouco tempo porque teñen moitas presas. Era a despedida e o recordo dun amigo. E algunha bágoa acompañaba os sons.

Onte volveron sonar as campás… e tamén tiñan máis tristura do común. Talvez José lle devolveu aquel xesto xeneroso, para xuntar de novo os seus destinos… desta vez para sempre.

.

.

O pasado día 8 de maio, nun acto celebrado no Museo de Pobo Galego coa participación de figuras senlleiras da cultura galega como Isaac Díaz Pardo, autoridades políticas, e representantes da Universidade de Santiago de Compostela, tivo lugar a inauguración da exposición: <<Historia dunha emigración difusa. 500 anos da emigración galega a Lisboa>>.

Dito traballo é o resultado da laboura de investigación realizada entre diferentes entidades públicas e privadas, investigadores (como o profesor de Hª Contemporánea da propia USC González Lopo) e Acuarela Producións, unha produtora que xa ten realizado varios documentais de carácter histórico sobre persoeiros ilustres como Alexandre Bóveda ou Castelao.

Este traballo acadará o seu clímax a finais deste ano 2008 no Centro Galego de Lisboa -co gallo do 100 aniversario da súa constitución-, coa estrea dun documental que recolle os testimonios de galegos e galegas que residiron, naceron ou que aínda viven en Lisboa.

De feito, durante o verán do 2007 tivemos a inmensa fortuna de que varios membros da equipa de Acuarela Producións, como: Sara, Xosé, Valentín… (que aparecen na foto, e a quen lles agradecemos o esforzo e ilusión depositados neste proxecto), estableceron contacto con varios veciños de Guillade que na medida das súas posibilidades axudaron no que poideron a dar forma a este traballo.

É así, que tanto nese documental, como nas fotografías e textos que dan forma a esta exposición itinerante (que tamén poderá verse en Ponteareas), aparecen varios dos nosos paisanos e paisanas que ou ben aínda residen na capital lusa ou que xa “cumpriron” coa tradición guilladense de botar uns anos naquelas Terras… Xunto a todos eles, aparecen tamén outros emigrantes galegos de As Neves, Covelo, Ourense… que tamén marcharon algún día buscar un futuro mellor alén o río Minho.

MUITO OBRIGADO A TOD@S POR FAZER POSSÍVEL ESTA HISTÓRIA

A Consellaría de Cultura, a través da Dirección Xeral de Patrimonio, vén de convocar por segundo ano consecutivo unha liña de axudas destinadas á conservación e restauración dos bens etnográficos galegos. Cun orzamento de 300.000 euros están dirixidas aos propietarios de bens inmobles inventariados, tales como hórreos, cabazos, piornos, celeiros, cruceiros, petos de ánimas, palleiras, alpendres, pallozas, muíños, fontes, lavadoiros, fornos, pombais e outros elementos etnográficos similares.

As axudas a particulares e asociacións para a restauración de bens etnográficos teñen por obxectivo contribuír a concienciar sobre a importancia do patrimonio, na liña da campaña que está desenvolvendo a Consellaría de Cultura, co obxectivo de transmitir a necesidade de coidalo. Cunha política de tolerancia cero e unha campaña de concienciación social, Cultura busca facer fronte ás continuas agresións ás que está exposto o patrimonio cultural galego e que afectan gravemente a riqueza cultural do país.

Noticia publicada na Web da Consellaría de Cultura e Deportes.

Enrique Vidal Rubianes era natal da parroquia de Vilacoba, pertencente ó municipio de Salvaterra de Miño. Naceu no ano 1912 e morreu no 1981, con 69 anos de idade. Fillo de carpinteiro seguiu o oficio de seu pai, e foi moi recoñecido e respectado en Guillade e nas parroquias veciñas. Coñeceu a Rosa Seoane David, que nacera en Guillade no ano 1913, na casa dos Quintos, en Mourigade, e faleceu no ano 2000, ós 87 anos de idade. Rosa foi unha muller moi sociable e faladora, moi querida na parroquia.

Rosa era a maior de 7 irmáns (Saladina, Hermindo, Otilia, José, Manolo) e Delmiro). Seus pais foron Regina e Darío do Mellado. De Darío, tamén coñecido como Darío dos Quintos, sabemos que nacera no barrio do Casal, en Uma, e que estivo emigrado en Lisboa, traballando na hostalería. Xa pouco antes da guerra civil do 36 pasou a rexentar a Casa Medal, (despois Bazar Romero) unha casa de comidas en Ponteareas. Miña avoa contaba que no tempo da guerra axudou a esconderse a algunhas persoas que eran perseguidas. No libro Memorias e ricordos de Guillade, de Xosé da Casquilla, tamén di que Darío era un home moi servicial e que prestaba unha gran atención ás carrexonas, que comían alí os xerelos que mercaban na praza, e logo Darío só lles cobraba o pan e o viño.

Seguindo con Rosa, sabemos que de nena, e como era habitual naquel tempo, súa nai obrigábaa a traballar e a cuidar dos seus irmáns e non a deixaba ir á escola, contrariando así o desexo do seu pai. Este estaba emigrado en Portugal e mandáballes cartos para vivir. Dese xeito, só asistiu á escola durante uns dous anos e en períodos concretos, cando seu pai viña de vacacións e a mandaba. Aprendeu a ler e a escribir e segundo ela os mestres considerábana intelixente. A ela gustáballe ir á escola e chegou algunha vez a escapar pola ventá da súa casa para poder ir.

Logo que se coñeceron, Rosa quedou embarazada, e coincidiu co momento en que deu comezo a Guerra Civil española de 1936, co cal Enrique viuse obrigado a incorporarse ó bando franquista. Por esta razón casaron polo rexistro civil e postergaron para o fin da guerra a ceremonia católica. Durante a guerra Enrique foi ferido nun ombro e dende ese momento incorporouse como camilleiro, recollendo ós feridos nos frentes.

Ó acabar a guerra, mercaron un pardiñeiro –unha casa xa vella- no eido do Ledo, e pasaron a vivir alí. Viñeron entón uns anos difíciles, onde había pouco para comer e non se gañaba nada. Viñeron tamén os fillos, o primeiro Francisco, que xa nacera no 1936. Logo viu unha muller que falecería ó cabo dun ano, o mesmo día que nacía un segundo fillo, Manuel. Logo aínda tería outro fillo máis pero que morrería tamén de alí a dous anos. Por último nacería José María.

Como as demais mulleres da aldea, Rosa traballaba sen descanso de veiga en veiga, dende o saír do sol ata despois da súa posta. Naquel tempo as veigas cedíallas algún veciño, ó que tiña que darlle unha parte da colleita. O seu modo de vida xirou arredor do traballo na terra, co cultivo do millo, as patacas e a horta.

Esa economía complementábase co cuidado dalgúns animais: cando puideron tiñan dúas vacas na casa para o leite, o traballo e sacar algúns cartos coas crías. Máis adiante foron quedando cunha vaca soa, ata os anos noventa, en que foron desaparecendo as vacas das economías domésticas. Xunto coas vacas sempre se criaron na casa un ou dous porcos, unha ou dúas ducias de galiñas, coellos, etc.

Contaba Rosa que ó principio eles eran os máis pobres do lugar, que non tiñan ningunha terra propia, e que logo pouco a pouco foron comprando algunhas terras. A primeira foi a “Porta da corte”, que dedicaron ó cultivo da viña; logo virían outras: “A barronca”… Unha boa leira era “O outeiro”, que foi un regalo que a madriña lle fixo a ela antes de morrer. Sobre o ano 1975 aínda compraron dúas veigas que lles supuxeran un grande gasto. Era a forma tradicional de investir os cartos.

Xa polo ano 1960 constrúen unha nova casa, a actual casa do Ledo, en Mourigade, ó lado da primeira, que a partir de entón pasará a chamarse “casa vella”. Alá polo ano 1962 naceu o seu primeiro neto, Xosé Manuel, fillo de Francisco e Clemencia, e cuidaron del coma dun fillo máis, dende o seu primeiro ano de vida, xa que os pais do neno tiveran que emigrar a Barcelona. E agora, aquel neto ofrécelles esta pequena homenaxe, a modo de recordatorio para toda a eternidade.

Pódense ver o resto das fotos aquí